Завершаны этап дасьледваньняў па вывучэньнi структуры генафонду сучасных Беларусаў на аснове аналiзу ДНК … (далей - правапіс першакрыніцы).
— Пачаць трэба з таго, што сама iдэя праекта, якi называўся “Геномiка беларускага народа. Рэканструкцыя гiсторыi беларусаў па даных ядзернай i мiтахандрыяльнай ДНК”, належыць нашым навуковым кiраўнiкам: члену-карэспандэнту НАН Беларусi доктару бiялагiчных навук загадчыку лабараторыi нехрамасомнай спадчыннасцi Iнстытута генетыкi i цыталогii Алегу Давыдзенку i вядучаму навуковаму супрацоўнiку нашага iнстытута кандыдату бiялагiчных навук Нiне Данiленцы, — адзначыла Ларыса Сівіцкая.— Мы з Аленай Кушнярэвіч былi выканаўцамi. Сутнасць праекта заключалася ў вывучэннi асаблiвасцяў генафонду беларусаў па малекулярных маркерах. Пэўныя даследаваннi ў гэтым кiрунку вялiся i раней, але такiх маштабных — не было (работы цягнулiся два гады — з 2005-а па 2007-ы, узоры генетычнага матэрыялу былi сабраны з усiх рэгiёнаў краiны).
— Сацыяльную значнасць праекта можна разглядаць у некалькiх аспектах, — уключаецца ў размову Алена. — Першае — гэта ўклад у фундаментальную навуку. Раней на генетычнай карце Еўропы Беларусь заставалася белай плямай (у астатнiх еўрапейскiх народаў, нават у расiян i ўкраiнцаў, такiя работы ўжо былi праведзены). Нашы даследаваннi дазволiлi “ўбудаваць” беларусаў у агульную генетычную еўрапейскую прастору, запоўнiць “прабел”. Другi аспект — гiстарычны. Вывучэнне генетыкi беларускай папуляцыi дало магчымасць зрабiць пэўныя высновы аб гiсторыi фармiравання нашага народа, аб яго паходжаннi.
— Праект меў i медыцынскую скiраванасць, — развiвае тэму Ларыса. — Для аналiзу мы выбiралi не выпадковыя гены, а менавiта такiя, якiя “звязаны” з тымi цi iншымi захворваннямi. У прыватнасцi, гены, якiя абумоўлiваюць схiльнасць да развiцця сардэчна-сасудзiстых захворванняў i спадчыннага гемахраматозу (парушэння абмену жалеза). Мы вывучалi, наколькi наш этнас абцяжараны неспрыяльнымi мутацыямi ў гэтым плане i ў якiх рэгiёнах назiраецца найбольшая верагоднасць развiцця азначаных хваробаў.
— I ў якiх?
— Няма рэгiёнаў, дзе ўвогуле адсутнiчалi б гены павышанай рызыкi, дзесьцi iх больш, дзесьцi менш. Самая вiдавочная рознiца акрэслiлася памiж паўночным i паўднёвым рэгiёнамi. Апошнi больш схiльны i да сардэчна-сасудзiстых хваробаў, i да спадчыннага гемахраматозу. Аднак гэта не значыць, што на поўднi Беларусi склалася пагражальная сiтуацыя. Параўнальны аналiз выявiў, што паказчыкi рызыкi беларусаў знаходзяцца ў дыяпазоне, уласцiвым для еўрапейскiх краiн.
Сабраны намi ДНК-банк спатрэбiўся i крымiналiстам: на яго аснове яны стварылi свае базы даных.
— Я так разумею, што ў праекце ў кожнай з вас быў свой фронт работ?
— Спачатку ў нас была адна агульная вялiкая задача: збор узораў ДНК, — адказвае Ларыса. — На гэта спатрэбiўся цэлы год. Мы выязджалi ва ўсе рэгiёны краiны (мiж iншым, яны былi вылучаны ў ходзе гiсторыка-этнаграфiчных даследаванняў i не супадалi з адмiнiстрацыйным падзелам на вобласцi, напрыклад, Заходняе i Усходняе Палессе, Падняпроўе, Падзвiнне, Панямонне, цэнтральны рэгiён), знаходзiлi добраахвотнiкаў, якiя пагаджалiся ўзяць удзел у даследаваннi, праводзiлi сярод iх анкетаванне…
— Значыць, для аналiзу ДНК падыходзiлi далёка не ўсе кандыдаты?
— Безумоўна. Нам трэба было высветлiць, хто з добраахвотнiкаў (а мы апытвалi ў асноўным маладых мужчын) з’яўляецца карэнным беларусам (беларусам у трэцiм пакаленнi па абедзвюх спадчынных лiнiях). У такiх маладых людзей мы бралi ўзор iх бiялагiчнага матэрыялу — крывi. З яе потым вылучалi ДНК i такiм чынам збiралi банк ДНК этнiчных беларусаў. Усяго было атрымана звыш 900 узораў.
— Чаму для даследаванняў бралася толькi ДНК мужчын?
— Мы вывучалi малекулярныя маркеры, якiя знаходзяцца ў Y-храмасоме i ў мiтахандрыяльнай ДНК. Абедзве яны перадаюцца ў спадчыну ў нязменным выглядзе, — тлумачыць Алена. — Мiтахандрыяльная ДНК дазваляе прасачыць генетычную гiсторыю роду па жаночай лiнii, Y-храмасома — па мужчынскай. Мiтахандрыяльная ДНК прысутнiчае i ў мужчын, i ў жанчын, а Y-храмасома ёсць толькi ў мужчын, таму з навуковага пункту гледжання больш выгадна збiраць узоры бiялагiчнага матэрыялу менавiта ў мужчын.
— Мы вывучылi разнастайнасць “бацькоўскай” i “мацярынскай” генетычных складальнiкаў карэнных беларусаў, параўналi iх з генетычнымi маркерамi суседнiх папуляцый (рускiх, украiнцаў, палякаў), — падхоплiвае Ларыса. — Вызначылi, што генетычна беларусы блiжэйшыя да ўсходнеславянскiх народаў (рускiх заходняй часткi Расii i паўночных украiнцаў), што ў межах свайго этнасу беларусы не з’яўляюцца генетычна аднастайнай (гамагеннай) супольнасцю. Гэта не значыць, што ў кожным з шасцi вышэйзгаданых рэгiёнаў заўсёды можна вылучыць генетычныя адметнасцi, аднак, напрыклад, паўднёвы рэгiён (Палессе) па пэўных маркерах адрознiваецца ад паўночнага. Тым не менш асноўныя адметнасцi па рэгiёнах у нас атрымалiся па частотных характарыстыках. Вынiкi даследаванняў сведчаць пра даволi актыўны мiграцыйны працэс.
— Даследаваннi далi магчымасць вызначыць, адкуль маглi быць прынесены тыя цi iншыя малекулярныя маркеры, — дадае Алена. — А гэта дае магчымасць рэканструяваць гiсторыю засялення тэрыторыi Беларусi.
— …I вызначыць мiграцыйныя шляхi старажытных беларусаў?
— Трэба памятаць, што генетычны ўзрост i этнiчны ўзрост — розныя паняццi (генетычная гiсторыя значна даўжэйшая за этнiчную). Больш правiльна будзе сказаць, што мы вывучалi гiсторыю прапапуляцыi, якая ў далейшым дала пачатак беларусам.
— У розныя часы этнографы, фалькларысты, гiсторыкi прапаноўвалi самыя розныя тэорыi паходжання беларускага народа. Цi дапамог праект вывучэння генетычных асаблiвасцяў беларусаў пацвердзiць цi абвергнуць пэўную версiю?
— Агучвалiся “велiкаруская”, “польская”, “балцкая” тэорыя, — гаворыць Алена. — Апошняя, напрыклад, разглядала беларусаў як славянамоўных балтаў. У свой час у пацвярджэнне гэтай версii прыводзiлiся пэўныя навуковыя доказы — археалагiчныя, гiдранiмiчныя. Аднак нашы генетычныя даследаваннi абвяргаюць “балцкую” тэорыю. Генетычна немагчыма правесцi дакладную мяжу памiж палякамi, рускiмi, украiнцамi цi беларусамi. Мы з iмi ўтвараем пэўны генетычны “пласт” з плаўнымi пераходамi. Дастаткова складана ахарактарызаваць пэўны этнас толькi па наборы генетычных маркераў. У той жа час, зыходзячы з нашых звестак, мы не можам сказаць, што беларусы — гэта частка рускай папуляцыi, бо памiж iмi ёсць пэўныя несупадзеннi. Па пэўных маркерах мы генетычна не супадаем нi з балтамi, нi з украiнцамi, нi з палякамi.
— Увогуле, мы можам лiчыць сябе тыповым еўрапейскiм народам?
— Хутчэй тыповым усходнееўрапейскiм народам.
— Цi можна лiчыць праект “Геномiка беларускага народа…” завершаным?
— I так, i не. Праект быў пiянерскiм. Мы вывучалi толькi некаторыя ўчасткi генома, а ўвогуле iх вельмi шмат, — тлумачыць Ларыса. — Зараз у нашай лабараторыi на матэрыяле ДНК-банка праводзяцца iншыя даследаваннi: генетычнай схiльнасцi да захворвання на цукровы дыябет, астэапароз, рак, шызафрэнiю, анарэксiю, на мiтахандрыяльныя хваробы. Я прымаю ўдзел у вывучэннi генных мутацый, якiя прыводзяць да перагрузкі жалезам у цяжарных жанчын i жанчын з варыкозным пашырэннем вен.
— У далейшых планах кiраўнiка праекта Алега Георгiевiча Давыдзенкi вывучыць ДНК этнiчных меншасцяў, якiя пражываюць на тэрыторыi Беларусi (яўрэяў, палякаў, рускiх, татараў), — дапаўняе Алена. — Я зараз працую ў праекце, скiраваным на больш глыбокае вывучэнне Y-храмасомы, для ўдакладнення генетычнай карцiны ўнутры гетэрагеннай папуляцыi карэнных беларусаў. Мы пашыраем выбарку, спектр маркераў. Для комплекснага аналiзу атрыманых звестак спецыяльна запрасiлi вядомага матэматыка з Расii.
— Апошняе пытанне: як жаночая логiка спалучаецца з навуковымi метадамi аналiзу?
— Ну, у жанчын хаця б такая логiка ёсць, — смяецца Ларыса.
— Бывае, што нейкiя матэматычныя цi фiзiчныя аспекты звязаць з бiялогiяй мне бывае цяжэй, чым хлопцам, — адзначае Алена, — аднак у шматступеньчатым навуковым аналiзе жаночая адказнасць, скрупулёзнасць, уменне канцэнтравацца — толькi на карысць рабоце.
